„Zgubiłeś się w lesie? Spójrz na mech. Rośnie po północnej stronie drzewa”. Tę radę zna prawie każdy. Powtarza się ją na biwakach, wycieczkach i lekcjach przyrody. Problem w tym, że jest tylko częściowo prawdziwa. Mech rzeczywiście często rozwija się bujniej po chłodniejszej i bardziej wilgotnej stronie pnia, którą w naszych warunkach bywa strona północna. Ale równie dobrze może pokrywać wschód, zachód, południe albo cały pień. Dlaczego? Bo mech nie szuka północy. Szuka przede wszystkim odpowiedniego mikroklimatu.

Czy mech wskazuje północ?

Czasami może ją sugerować, ale nie należy traktować go jako wiarygodnego kompasu.

Lasy Państwowe w publikacji „Leśny survival” wyjaśniają, że mchy i porosty rosną obficiej po stronie wilgotniejszej i bardziej zacienionej. W naszych warunkach często jest to właśnie strona północna.

Słowo „często” jest tutaj jednak najważniejsze.

Ten sam materiał Lasów Państwowych zalicza obserwowanie mchu do metod pomocniczych — mniej pewnych niż prawidłowe posługiwanie się mapą, kompasem czy obserwacja Gwiazdy Polarnej.

Mech nie wie, gdzie jest północ. Wie tylko, gdzie znalazł odpowiednią ilość wilgoci, światła i ochronę przed wysychaniem. Fundacja Sadzimy Lasy

Skąd więc wziął się ten mit?

W Polsce znajdujemy się na półkuli północnej. W wielu otwartych miejscach południowa strona pionowego pnia otrzymuje więcej bezpośredniego promieniowania słonecznego niż strona północna.

Może być więc cieplejsza i szybciej wysychać. Strona północna częściej pozostaje chłodniejsza i bardziej wilgotna.

A wiele mchów bardzo dobrze radzi sobie właśnie w środowisku, w którym wilgoć utrzymuje się przez dłuższy czas.

Badania nad mszakami potwierdzają, że lokalny mikroklimat — zwłaszcza temperatura, dostępność wody i wilgotność — jest jednym z ważnych czynników decydujących o ich występowaniu.

I właśnie z tej prawidłowości powstała prosta reguła: „mech = północ”.

Problem zaczyna się wtedy, kiedy prawidłowość zamieniamy w niepodważalną zasadę.

Dlaczego mech tak bardzo lubi wilgoć?

Mchy różnią się od większości roślin, które znamy z lasu.

Royal Botanic Gardens, Kew zwraca uwagę, że mchy nie mają prawdziwych korzeni. Zamiast nich posiadają niewielkie struktury nazywane chwytnikami, które pomagają przede wszystkim przytwierdzić roślinę do kory, skały lub podłoża.

Wodę i składniki mogą pobierać dużą powierzchnią swojego ciała. Wiele mchów zachowuje się wręcz jak niewielka gąbka.

Kew wskazuje, że mchy wykorzystują przestrzenie kapilarne do zatrzymywania wody i pomagają utrzymywać wilgoć w swoim otoczeniu.

Dlatego miejsca, które dłużej pozostają wilgotne, mogą zapewniać im korzystniejsze warunki.

Czy mech nie lubi słońca?

To kolejne uproszczenie.

Nie można powiedzieć, że wszystkie mchy „boją się słońca”. Mchy są ogromnie zróżnicowaną grupą i występują w bardzo różnych środowiskach — od wilgotnych lasów po skały, góry, a nawet suche obszary.

Niektóre gatunki potrafią przetrwać bardzo silne przesuszenie, przechodząc okresowo w stan ograniczonej aktywności.

Dla rozmieszczenia mchu na konkretnym drzewie istotne jest więc nie samo hasło „słońce albo cień”, ale cały lokalny mikroklimat: światło, wilgotność, temperatura i tempo wysychania.

Dlaczego na jednym drzewie mech jest od południa?

Wyobraźmy sobie drzewo rosnące po północnej stronie gęstej grupy innych drzew.

Jego południowa strona może być zacieniana przez sąsiadujące pnie i korony. Jeśli dodatkowo znajduje się w wilgotnym zagłębieniu, właśnie tam mogą powstać najlepsze warunki dla mchu.

Podobnie działa ukształtowanie terenu. Drzewo stojące na stoku, obok skały albo przy potoku może mieć zupełnie inny rozkład wilgotności niż samotny pień stojący na otwartej przestrzeni.

Badania nad mszakami epifitycznymi pokazują nawet sytuacje, w których większą różnorodność znajdowano po stronie innej niż północna. Pokazuje to, że lokalne warunki potrafią być ważniejsze niż sam kierunek świata.

Czy rodzaj drzewa ma znaczenie?

Tak. Pień nie jest dla mchu obojętną ścianą.

Poszczególne gatunki drzew różnią się strukturą i właściwościami kory. Jedna może być głęboko spękana, inna stosunkowo gładka. Różnić może się również jej odczyn chemiczny i zdolność do zatrzymywania wilgoci.

Badania prowadzone w europejskich lasach wskazują, że gatunek drzewa należy do ważnych czynników wpływających na skład zbiorowisk mszaków rosnących na pniach.

Dlatego nie powinniśmy porównywać jednego omszonego buka z sosną rosnącą kilkadziesiąt metrów dalej i na tej podstawie wyciągać wniosków o kierunkach świata.

Czy mech i porost to to samo?

Nie — choć bardzo często są ze sobą mylone.

Mech jest rośliną należącą do mszaków.

Porost jest natomiast układem symbiotycznym, w którym współpracują przede wszystkim grzyb oraz organizm prowadzący fotosyntezę — glon lub sinica.

Jedne i drugie możemy znaleźć na korze drzew, skałach czy innych powierzchniach, dlatego przy pobieżnej obserwacji łatwo wrzucić je do jednego worka.

To jednak biologicznie zupełnie inne organizmy.

Czy można więc odnaleźć północ po mchu?

Można potraktować mech jako jedną z dodatkowych wskazówek, ale nie jako podstawową metodę nawigacji.

Lasy Państwowe w materiałach dotyczących survivalu leśnego mówią wprost, że obserwacja mchu należy do metod pomocniczych.

Jeśli kilka drzew stojących w różnych miejscach ma zdecydowanie mocniej omszoną tę samą stronę, może to być pewna wskazówka. Wciąż jednak nie daje gwarancji.

Znacznie bezpieczniejsze są: kompas, mapa, GPS oraz prawidłowo używana aplikacja mapowa.

Lasy Państwowe zalecają także korzystanie z oznaczeń oddziałów leśnych, jeżeli potrafimy prawidłowo je odczytać.

Jeden omszony pień może opowiedzieć wiele o wilgotności miejsca. Znacznie mniej pewnie odpowie na pytanie, gdzie jest północ. Fundacja Sadzimy Lasy

A co ze słojami na pniaku i mrowiskiem?

To kolejne znane „leśne kompasy”.

Można spotkać się z zasadą, że słoje drzewa są szersze od strony południowej albo że mrowisko ma bardziej łagodny stok od strony nasłonecznionej.

Problem jest podobny jak w przypadku mchu. Na kształt drzewa i przyrost drewna wpływają między innymi konkurencja z sąsiednimi drzewami, dostęp do światła, wiatr, ukształtowanie terenu i warunki siedliska.

Nawet Lasy Państwowe, opisując tradycyjne sposoby określania kierunków, zwracają uwagę, że opieranie się na jednej metodzie może być zawodne.

Co zrobić, gdy naprawdę zgubimy się w lesie?

Najważniejsze jest, aby nie zamieniać ciekawostki przyrodniczej w metodę ratunkową.

Przed wejściem do nieznanego kompleksu leśnego warto mieć naładowany telefon, mapę offline lub mapę terenu i wiedzieć, w którym miejscu rozpoczynamy spacer.

Jeżeli mamy kompas — korzystajmy z kompasu. Jeśli mamy telefon z działającym GPS-em — korzystajmy z niego, oszczędzając baterię.

W lasach gospodarczych pomocne mogą być również słupki oddziałowe. Lasy Państwowe wykorzystują podział lasu na ponumerowane oddziały, które można powiązać z mapą.

Mech może być interesującą podpowiedzią. Nie powinien jednak decydować o tym, w którą stronę pójdziemy, gdy od tej decyzji zależy nasze bezpieczeństwo.

Mech mówi więcej o lesie niż o kompasie

Być może najciekawsze jest właśnie to, że popularny mit odwraca uwagę od prawdziwej historii mchu.

Zamiast traktować go jak zieloną strzałkę z literą „N”, możemy zobaczyć w nim niewielki wskaźnik lokalnego mikroklimatu.

Jego obecność może mówić nam o wilgoci, zacienieniu, temperaturze, właściwościach podłoża i stabilności warunków panujących tuż przy powierzchni pnia.

Mchy potrafią zatrzymywać wodę, tworzą mikrosiedliska dla innych organizmów i uczestniczą w funkcjonowaniu leśnego ekosystemu.

A przy tym są grupą roślin o historii liczonej w setkach milionów lat.

Czy mech wskazuje północ? Czasami może ją podpowiedzieć. Ale znacznie lepiej pokazuje nam, gdzie w lesie jest wilgotniej.