Idziemy przez las i widzimy przewrócony pień. Kora odpada, drewno próchnieje, pojawiają się grzyby, dziuple i otwory po owadach. Pierwsza myśl? „Dlaczego nikt tego nie posprzątał?”. Tymczasem to, co wygląda jak koniec życia drzewa, może być początkiem życia dla dziesiątek kolejnych organizmów. Martwe drewno nie jest leśnym odpadem. Jest schronieniem, stołówką, miejscem rozrodu, magazynem wody, źródłem materii organicznej i jednym z ważnych elementów bioróżnorodności lasu.

Co właściwie nazywamy martwym drewnem?

Martwe drewno to nie tylko wielkie drzewo przewrócone przez wiatr. Do tej kategorii należą również stojące obumarłe drzewa, złamane pnie, pniaki, konary, gałęzie, korzenie, a nawet martwe części nadal żyjących drzew.

Kluczowe jest to, że materiał pozostaje w lesie i zaczyna przechodzić kolejne stadia naturalnego rozkładu.

Z czasem zmienia się jego twardość, wilgotność i struktura. Odpada kora, pojawiają się szczeliny, próchno, grzyby i coraz większa liczba organizmów wykorzystujących drewno jako środowisko życia.

Śmierć drzewa nie oznacza końca jego roli w lesie. Dla wielu organizmów właśnie wtedy zaczyna się najważniejszy etap. Fundacja Sadzimy Lasy

Dlaczego leśnicy zostawiają przewrócone drzewa?

Najważniejsza odpowiedź brzmi: dla zachowania różnorodności biologicznej.

Lasy Państwowe podkreślają, że stojące i leżące martwe drewno jest środowiskiem życia tysięcy organizmów i jednym z ważnych elementów zdrowego ekosystemu leśnego.

Najnowsze dane Wielkoobszarowej Inwentaryzacji Stanu Lasu za lata 2021–2025 pokazują, że we wszystkich polskich lasach znajduje się już prawie 115,7 mln m³ martwego drewna. Średnio daje to około 12,5 m³ na hektar.

W parkach narodowych, gdzie procesy naturalne mają szczególnie duże znaczenie, ilość ta jest znacznie wyższa i wynosi średnio ponad 50 m³ na hektar.

Kto mieszka w martwym drzewie?

Lista lokatorów jest imponująca.

Rozkładające się drewno wykorzystują grzyby, bakterie, owady, pajęczaki, ślimaki, płazy, gady, ptaki oraz drobne ssaki.

Część organizmów zjada samo drewno lub znajdującą się pod korą materię. Inne wykorzystują pęknięcia i dziuple jako schronienie. Jeszcze inne polują na organizmy, które już wcześniej zasiedliły pień.

Powstaje więc cały niewielki ekosystem.

Dlaczego dzięcioł potrzebuje starego drzewa?

Dziuple są jednym z najbardziej widocznych przykładów tego, jak stare i obumierające drzewa wspierają życie w lesie.

Niektóre ptaki potrafią samodzielnie wykuwać dziuple. Dzięcioły szczególnie chętnie wykorzystują fragmenty drzew, w których drewno jest już osłabione przez procesy rozkładu.

Później opuszczone dziuple mogą służyć kolejnym mieszkańcom: innym ptakom, nietoperzom, owadom czy drobnym ssakom.

Jedno stare drzewo może więc w ciągu wielu lat pełnić funkcję całego „bloku mieszkalnego”.

Martwy pień działa jak gąbka

Im bardziej drewno się rozkłada, tym bardziej zmienia się jego struktura.

Próchniejące drewno może pochłaniać i zatrzymywać wodę. Lasy Państwowe zwracają uwagę, że nasiąknięta kłoda zapewnia stosunkowo stabilne warunki wilgotnościowe.

Ma to znaczenie szczególnie podczas okresów suszy. Wilgotne wnętrze kłody może stać się schronieniem dla organizmów, które źle znoszą przesuszenie.

Martwe drewno wpływa więc nie tylko na bioróżnorodność, ale również na lokalne warunki panujące przy powierzchni gleby.

Co dzieje się z drewnem podczas rozkładu?

Pień nie znika nagle.

Jego rozkład może trwać dziesiątki lat, a w określonych warunkach całkowity rozpad dużego drzewa może zajmować nawet około 100 lat.

Najpierw drewno zasiedlają organizmy wykorzystujące świeże lub zamierające tkanki. Później pojawiają się kolejne grupy, przystosowane do coraz bardziej miękkiego i rozłożonego materiału.

Grzyby i bakterie stopniowo rozkładają związki tworzące drewno. Materia organiczna zostaje przekształcona, a część składników wraca do gleby i ponownie wchodzi do obiegu w ekosystemie.

Czy martwe drzewo użyźnia glebę?

Tak, choć proces ten jest bardzo powolny.

Drzewo przez dziesiątki lat pobierało z gleby składniki mineralne i wykorzystywało je do budowy własnych tkanek.

Po jego śmierci rozpoczyna się droga w przeciwnym kierunku. Organizmy rozkładające stopniowo przetwarzają drewno, a zawarta w nim materia organiczna zostaje włączona do gleby i obiegu pierwiastków.

To jeden z powodów, dla których naturalny las nie działa jak fabryka produkująca odpady. Materia jest wielokrotnie wykorzystywana.

Drzewo może przestać rosnąć, ale nie przestaje być częścią lasu. Zmienia tylko swoją funkcję. Fundacja Sadzimy Lasy

Czy każde martwe drzewo powinno zostać w lesie?

Nie. I to bardzo ważne zastrzeżenie.

Martwe drewno jest niezwykle cenne przyrodniczo, ale sposób postępowania z nim zależy od miejsca i sytuacji.

Stojące martwe drzewo przy uczęszczanej drodze, parkingu czy szlaku może stanowić zagrożenie dla ludzi i wymagać usunięcia.

Inną sytuacją jest świeżo zasiedlone drewno w przypadku niektórych gradacji owadów. Lasy Państwowe wskazują, że np. drzewa zasiedlone przez korniki mogą być usuwane, aby ograniczyć możliwość zaatakowania kolejnych zdrowych drzew.

Również duża ilość suchego materiału może w określonych warunkach zwiększać zagrożenie pożarowe.

Dlatego prawidłowe podejście nie brzmi: „zostawić wszystko” albo „usunąć wszystko”.

Chodzi o zachowanie odpowiedniej ilości martwego drewna przy jednoczesnym uwzględnieniu bezpieczeństwa ludzi, ochrony lasu i lokalnych warunków.

Dlaczego w parku narodowym jest go więcej?

Doskonale pokazują to najnowsze dane.

Według WISL 2021–2025 średnia ilość martwego drewna we wszystkich polskich lasach wynosi około 12,5 m³/ha.

W lasach zarządzanych przez Lasy Państwowe to średnio około 11,8 m³/ha, a w parkach narodowych aż około 54,7 m³/ha.

Nie jest to przypadek.

Na terenach, gdzie priorytetem jest ochrona procesów naturalnych, znacznie więcej drzew może przejść pełny cykl: wykiełkować, dorosnąć, obumrzeć, przewrócić się i rozłożyć w miejscu, w którym rosły.

Martwe drzewo czy martwy las?

To paradoks, który warto zapamiętać: obecność martwych drzew może być oznaką żywego, różnorodnego ekosystemu.

Las, w którym każde stare, złamane albo obumarłe drzewo natychmiast znika, traci siedliska potrzebne ogromnej liczbie organizmów wyspecjalizowanych w życiu na martwym drewnie.

Dlatego przewrócony pień przy leśnej ścieżce nie zawsze jest dowodem zaniedbania.

Często jest dokładnie odwrotnie.

Pod korą mogą rozwijać się larwy owadów. W drewnie pracują grzyby. W dziupli może schronić się ptak. Pod kłodą ukrywa się płaz. Drewno nasiąka wodą, a jego materia stopniowo wraca do gleby.

Jeden pień może wykonywać tę pracę przez dziesiątki lat.

Dlatego następnym razem, kiedy zobaczysz w lesie wielkie przewrócone drzewo, nie pytaj tylko: „Dlaczego go nie zabrali?”. Zapytaj również: „Kto już zdążył się tutaj wprowadzić?”.