Pod dębem, który właśnie mijasz na spacerze, toczy się wymiana handlowa na skalę, której nie widać gołym okiem. Drzewo sprzedaje cukry — efekt kilku godzin fotosyntezy — a w zamian dostaje fosfor, wodę i ochronę przed patogenami. Kontrahentem jest grzyb. Nie ten, którego szukasz w lesie z koszyczkiem, lecz niewidzialna sieć strzępek, która oplata każdy korzeń, łączy sąsiednie drzewa i pochłania rocznie tyle dwutlenku węgla, ile emituje jedna trzecia wszystkich elektrowni węglowych świata. To nie metafora — to ekologia.

Grzyby — ani rośliny, ani zwierzęta, a jednak wszystkim potrzebne

Przez setki lat biologia dwoiła się na dwa królestwa: roślin i zwierząt. Grzyby wrzucano do królestwa roślin, choć nie przeprowadzają fotosyntezy i pobierają pokarm zupełnie inaczej. Dopiero w XX wieku nauka przyznała im osobną kategorię — Fungi. Dziś wiemy, że to jedno z trzech fundamentalnych królestw życia wielokomórkowego, a w lesie — być może najważniejsze z nich.

Na tę odrębność wskazuje wszystko: grzyby nie mają chlorofilu, nie produkują własnych cukrów, ich ściany komórkowe zbudowane są z chityny (tej samej substancji, co pancerz owadów), a rozrastają się przez sieć cienkich nitek zwanych strzępkami. To, co zbieramy do koszyczka — borowik szlachetny (Boletus edulis) czy pieprznik jadalny (Cantharellus cibarius) — to zaledwie owocnik, odpowiednik jabłka na drzewie. Prawdziwe ciało grzyba żyje pod ziemią i może rozciągać się na kilkadziesiąt, a niekiedy kilkaset metrów kwadratowych.

W Polsce żyje co najmniej 4 500 gatunków grzybów wielkoowocnikowych, z czego około 1 400 uznawanych jest za jadalne. To liczba przekraczająca bioróżnorodność naszych ptaków, ssaków i gadów razem wziętych. Większość gatunków jest jednak niewidzialna i słabo zbadana — a to właśnie od nich zależy, czy las w ogóle przetrwa.

Wood wide web — podziemny internet sprzed 450 milionów lat

Mykoryza to symbioza między korzeniami roślin a grzybami — zjawisko tak stare, że naukowcy szacują jej początki na co najmniej 450 milionów lat temu, kiedy pierwsze rośliny wychodziły na ląd. Bez grzybów ten wielki ewolucyjny krok byłby prawdopodobnie niemożliwy.

Mechanizm jest prosty w opisie, choć oszałamiający w skali. Grzyb oplata korzenie drzewa siecią strzępek — w ektomykoryzie, charakterystycznej dla borowika, muchomora czerwonego (Amanita muscaria) czy maślaka zwyczajnego (Suillus luteus), grzybnia owija korzeń z zewnątrz. W endomykoryzie strzępki wnikają wprost do wnętrza komórek korzenia. W obu przypadkach drzewo dostaje fosfor, azot i wodę — minerały, do których sam korzeń nie sięgnąłby bez chemicznej pomocy. W zamian grzyb pobiera od 10 do 30 procent cukrów wyprodukowanych przez drzewo w trakcie fotosyntezy.

Sieci mykoryzowe łączą sąsiednie drzewa, umożliwiając transfer substancji odżywczych i sygnałów alarmowych między osobnikami różnych gatunków. Kiedy jeden świerk jest atakowany przez owady, sieć grzybni może przekazać chemiczny sygnał ostrzegawczy sąsiednim drzewom, które w odpowiedzi zwiększają produkcję obronnych związków. Naukowcy ochrzcili ten fenomen „wood wide web” — i choć nazwa jest nieco żartobliwa, zjawisko jest jak najbardziej realne i szeroko udokumentowane.

W meta-analizie opublikowanej w piśmie Current Biology, obejmującej dziesiątki niezależnych badań, naukowcy z University of Cape Town oszacowali, że grzyby mykoryzowe pochłaniają rocznie nawet 13 gigaton CO₂. Rośliny przekazują pod ziemię około jednej trzeciej węgla zebranego podczas fotosyntezy — zamiast oddawać go z powrotem do atmosfery. To niemal tyle, co jedna trzecia rocznej emisji z paliw kopalnych na całym świecie.

„Zawsze podejrzewaliśmy, że możemy pomijać ważny rezerwuar dwutlenku węgla. Mocno skupiano się na ochronie lasów jako naturalnej metodzie ograniczania zmian klimatycznych. Jednak niewiele uwagi poświęcano węglowi przekazywanemu pod ziemię do grzybów mykoryzowych.” — dr Heidi Hawkins, University of Cape Town, główna autorka meta-analizy w „Current Biology” (2023)

Mimo tej kluczowej roli grzyby mykoryzowe były przez dekady niemal całkowicie pomijane w politykach klimatycznych i strategiach ochrony przyrody. Dopiero w 2025 roku, gdy organizacja SPUN (Society for the Protection of Underground Networks) opublikowała w prestiżowym piśmie „Nature” pierwszą globalną mapę grzybni — opartą na analizie 2,8 miliarda sekwencji DNA z 130 krajów — problem trafił na agendy rządowe. Mapa ujawniła szokujący fakt: zaledwie 9,5% obszarów o największej mykoryzowej różnorodności jest dziś objętych jakąkolwiek ochroną.

Dolny Śląsk — grzybiarska mozaika Europy

Polska, a zwłaszcza Dolny Śląsk, to jeden z lepszych adresów dla mykologa w Europie. Region ten łączy wyjątkowe cechy sprzyjające bioróżnorodności: mozaikę geologiczną Sudetów (granity, łupki, serpentynity, wapienie), bogactwo siedlisk — od borów świerkowych po ciepłolubne dąbrowy — oraz zróżnicowanie wysokościowe sięgające od nizin aż po Śnieżkę. Stosunkowo niezaburzone kompleksy leśne, szczególnie w Ziemi Kłodzkiej i Borach Dolnośląskich, pozwalają grzybom budować stabilne sieci mykoryzowe przez dziesiątki lat.

Bory dolnośląskie to królestwo maślaków zwyczajnych (Suillus luteus) i podgrzybków brązowych (Imleria badia), żyjących w ektomykoryzowej symbiozie z sosnami i świerkami. W lasach liściastych pogórza sudeckiego króluje borowik szlachetny i pieprznik jadalny, a w starszych dąbrowach trafia się podgrzybek złotawy (Xerocomus subtomentosus) i gąska zielona (Tricholoma equestre). Każdy z tych gatunków jest nieodłącznie związany z konkretnym partnerem drzewnym — i bez wzajemnej zależności nie przeżyje żadne z nich.

Ta bioróżnorodność jest jednak zagrożona. Fragmentacja lasów, nadmierny ruch turystyczny poza szlakami i zbieranie grzybów w sposób niszczący grzybnię osłabiają sieci mykoryzowe, na których opierają się całe drzewostany. Kiedy ginie grzyb, las traci część swojej sieci: wolniej pobiera minerały, traci zdolność do przekazywania sygnałów alarmowych i staje się bardziej podatny na suszę i szkodniki.

Co możemy zrobić — las zaczyna się pod stopami

Ochrona grzybów nie wymaga laboratoriów ani dużych nakładów finansowych. Wymaga przede wszystkim zmiany nawyków w lesie i zrozumienia, że ściółka pod butami to żywy, bezcenny organizm. Ścinaj grzyby przy ziemi zamiast wyrywać z grzybnią — ta prosta zasada ratuje setki metrów aktywnych połączeń mykoryzowych. Unikaj deptania ściółki poza wyznaczonymi szlakami, bo gleba ubita butami w ciągu jednego sezonu może wykluczyć aktywną grzybnię na kilka lat.

Na poziomie systemowym warto wspierać rozszerzanie stref ochrony gleby w lasach zagospodarowanych. Lasy Państwowe realizują coraz więcej projektów zachowania naturalnych, starodrzewowych kompleksów, gdzie grzyby mają szansę budować swoje sieci w wielopokoleniowym spokoju. Sadzenie lasów mieszanych — z różnorodnością gatunkową drzew — automatycznie oznacza bogatszą sieć mykoryzową i odporniejszy ekosystem.

Następnym razem, gdy pójdziesz do lasu z koszyczkiem, pamiętaj: ten borowik wyłaniający się z igliwia jest zaledwie czubkiem góry lodowej o nieskończonej złożoności. Pod twoimi stopami rozciąga się sieć, która karmi drzewa, chroni klimat i żyje na Ziemi od pół miliarda lat. Traktujmy ją z należytym szacunkiem.