Topola osikowa potrafi dodać półtora metra wzrostu w ciągu jednego sezonu wegetacyjnego. Brzoza przejmuje wylesione poletko, zanim zdążysz wrócić z urlopu. A sosna — największa królowa polskich lasów, zajmująca blisko 60 procent naszych drzewostanów — potrzebuje trzydziestu lat, żeby sięgnąć dachu bloku. Ale w dobie kryzysu klimatycznego pytanie „co rośnie najszybciej?” nabiera zupełnie nowego, nieoczekiwanego wymiaru.

Rekordziści polskich lasów — ranking z liczbami

Gdy mówimy o tempie wzrostu drzew leśnych, kluczową miarą jest przyrost wysokości na rok — ile centymetrów drzewo zyskuje w typowym sezonie wegetacyjnym. Warto pamiętać, że liczby te dotyczą drzew w optymalnych warunkach glebowych i klimatycznych, w najbardziej dynamicznej fazie wzrostu, zazwyczaj między 5. a 20. rokiem życia. Potem każdy gatunek stopniowo zwalnia.

Liderem jest bezsprzecznie topola osikowa — gatunek pionierski, który jako jeden z pierwszych pojawia się na otwartych, zaburzonych terenach. Nie bez powodu leśnicy mówią, że topola „nie pyta o pozwolenie”: jej puchate nasiona potrafią przelecieć kilometry i zakiełkować niemal wszędzie. Tuż za nią plasuje się wierzba biała (Salix alba), królująca wzdłuż rzek całej Polski — w tym licznych dolnośląskich dolin Odry, Nysy Kłodzkiej i Bobru.

Dlaczego szybkość wzrostu to miecz obosieczny

Szybki wzrost ma swoją cenę — dosłownie. Drzewa rosnące ekspresowo inwestują w objętość, nie w jakość drewna. Ich włókna są rzadsze, drewno lżejsze i znacznie mniej trwałe. Topola jest blisko dwudziestokrotnie krótkowieczna od dębu: jej żywot w lesie rzadko przekracza sto lat, podczas gdy dąb szypułkowy dożywa spokojnie tysiąca. Dlatego leśnicy nie traktują topoli jako gatunku docelowego — pełni ona ważną rolę pionierską, przygotowując teren dla trwalszych sąsiadów, ale sama ustępuje po kilku pokoleniach.

Istnieje też głębszy, klimatyczny paradoks. Gatunki o najszybszym wzroście — sosna, świerk pospolity (Picea abies), modrzew — są jednocześnie tymi, które najbardziej ucierpią w ocieplającym się klimacie. Badania dr. hab. Marcina Dyderskiego z Instytutu Dendrologii Polskiej Akademii Nauk, opublikowane w 2025 roku w Journal of Environmental Management, pokazują to bez ogródek: sosna zwyczajna, świerk, jodła pospolita i modrzew europejski utracą ponad połowę swojego obecnego optimum klimatycznego na terenie Europy do lat 2061–2080. W Polsce sosna straci to optimum na większości obszaru, pozostając jedynie w górach i na Pomorzu.

„Lepszy buk kiepskiej jakości niż żadna sosna — dzięki temu ciągłość lasu zostanie zachowana. Gatunki alternatywne, jak jawor, grab czy lipa, mogą być zamiennikiem dla gatunków, które będą miały trudniej w nowych warunkach klimatycznych.” dr hab. Marcin Dyderski, Instytut Dendrologii PAN, marzec 2025

Ironii tej dopełnia jemioła pospolita (Viscum album ssp. austriacum), niegdyś uważana za osobliwość na sosnach. Dziś opanowała niemal milion hektarów polskich lasów sosnowych — jako półpasożyt, wysysa z drzewa wodę, której latem i tak brakuje. To jeden z pierwszych widocznych objawów, że ekosystem sosnowy jest pod coraz większą presją.

Dolny Śląsk — pole doświadczalne nowej leśności

Dolny Śląsk to pod tym względem wyjątkowe laboratorium. Region ten łączy warunki nizinne w dolinach Odry i Nysy z górskimi enklawami Sudetów — ogromne zróżnicowanie siedliskowe na stosunkowo małej powierzchni. W dolnośląskich łęgach nadrzecznych wierzba biała i olsza czarna (Alnus glutinosa) czują się jak u siebie. Na piaszczystych wysoczyznach dominował świerk i sosna, ale właśnie tu skutki kryzysu klimatycznego są najbardziej widoczne: góry Izerskie i Karkonosze straciły ogromne połacie świerczyn po gradacji kornika drukarza (Ips typographus).

Dolnośląscy leśnicy zaczęli już masowo wprowadzać gatunki odporniejsze na nowe warunki: buka zwyczajnego, dąb bezszypułkowy (Quercus petraea), jawora (Acer pseudoplatanus), lipę szerokolistną (Tilia platyphyllos) i grab pospolity (Carpinus betulus). To drzewa rosnące wolniej od sosny, ale — według modeli Dyderskiego — takie, których optimum klimatyczne pozostanie stabilne nawet w pesymistycznych scenariuszach ocieplenia. Lasy Państwowe zalesiają w Polsce łącznie ponad 55 000 hektarów rocznie, a coraz większy odsetek sadzonek to wielogatunkowe mieszanki liściaste.

Co z tym zrobić? Mądre sadzenie zamiast szybkiego sadzenia

Wniosek z nauki i praktyki leśnej jest jednoznaczny: czas odejść od myślenia, że szybkość wzrostu to główne kryterium wyboru gatunku. Liczy się długoterminowa odporność i różnorodność. Leśnicy mówią o „rozkładaniu ryzyka” — jeśli w drzewostanie rośnie kilkanaście gatunków, gradacja kornika, susza czy wichura nie zrujnuje całej powierzchni jednocześnie.

Jeżeli sadzimy drzewo, które ma dawać cień wnukom, warto wybrać dąb, buka lub lipę, nawet jeśli przez pierwsze dekady rosną powoli. Jeden stary dąb utrzymuje ponad 500 gatunków owadów — podczas gdy młoda topola kilkadziesiąt. Fundacja sadzimylasy.org stawia właśnie na takie podejście: nie najszybszy wzrost, lecz mądrze dobrana, odporna mieszanka gatunkowa przyszłego lasu. Każde posadzone z namysłem drzewo to długoterminowy zakład na rzecz przyszłości. Stawkę wybierasz sam.