Może pięknie kwitnąć, jesienią zachwycać kolorem liści albo być doskonałym pożytkiem dla pszczół. A mimo to w lesie stawać się problemem. Rośliny przywiezione z innych części świata przez stulecia trafiały do europejskich ogrodów, parków i lasów. Większość z nich nie rozpoczyna ekologicznej „inwazji”. Niektóre jednak potrafią samodzielnie się rozprzestrzeniać, tworzyć zwarte populacje i zmieniać warunki życia rodzimych roślin. I właśnie wtedy zaczyna się problem.

Obcy nie znaczy jeszcze inwazyjny

To najważniejsze rozróżnienie w całym temacie. Gatunek obcy to taki, który znalazł się poza swoim naturalnym zasięgiem w wyniku działalności człowieka — celowo albo przypadkowo.

Sam fakt pochodzenia z innego kontynentu nie oznacza jednak, że roślina niszczy lokalny ekosystem. W polskich lasach rosną również gatunki obcego pochodzenia, które nie wykazują silnych zachowań ekspansywnych.

Problem pojawia się wtedy, gdy obcy gatunek skutecznie rozmnaża się, rozprzestrzenia poza miejsca, w których został posadzony, i zaczyna wywierać negatywny wpływ na rodzimą różnorodność biologiczną lub funkcjonowanie ekosystemu.

Czeremcha amerykańska — miała pomagać, zaczęła dominować

Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów jest czeremcha amerykańska (Prunus serotina, w materiałach GDOŚ także Padus serotina).

Jej naturalny zasięg obejmuje część Ameryki Północnej i Ameryki Środkowej. Do Europy trafiła już na początku XVII wieku. Początkowo ceniono ją jako roślinę ozdobną. W XX wieku zaczęto wprowadzać ją również do lasów.

Intencje były dobre. Czeremcha miała między innymi wzbogacać ubogie siedliska, poprawiać właściwości gleby, a nawet pełnić funkcję osłonową. Według GDOŚ w Polsce była sadzona na większą skalę szczególnie w latach 60., 70. i 80. XX wieku.

Z czasem okazało się jednak, że gatunek radzi sobie aż za dobrze. Czeremcha ma niewielkie wymagania siedliskowe, obficie owocuje, jej nasiona są rozsiewane przez zwierzęta, a dodatkowo potrafi rozmnażać się wegetatywnie.

W borach sosnowych i lasach mieszanych może tworzyć bardzo gęsty podszyt. GDOŚ wskazuje, że poprzez zacienianie dna lasu, zmiany właściwości gleby i oddziaływania allelopatyczne ogranicza rozwój runa oraz naturalne odnawianie się lasu.

To właśnie dlatego roślina, którą kiedyś celowo sadzono, dziś w wielu miejscach wymaga kosztownych działań ograniczających.

Czasami największym problemem nie jest gatunek, który pojawił się przypadkiem. Bywa nim roślina, którą człowiek sam przez lata wprowadzał do środowiska, zanim poznaliśmy pełne konsekwencje jej obecności. Na podstawie materiałów GDOŚ i Lasów Państwowych

Dąb czerwony — piękna jesień, trudniejsze pytania

Jesienią trudno go nie zauważyć. Liście dębu czerwonego (Quercus rubra) przybierają intensywne czerwone i pomarańczowe barwy.

Gatunek pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej. Do Europy sprowadzono go już w XVII wieku jako drzewo ozdobne, a później zaczęto wykorzystywać również w leśnictwie.

Skala jego obecności w Polsce jest ogromna. GDOŚ podaje, że drzewostany z udziałem dębu czerwonego występują na ponad 83 tysiącach zinwentaryzowanych stanowisk w Lasach Państwowych, a dodatkowo rośnie on na tysiącach hektarów zalesień na gruntach prywatnych.

Problem pojawia się tam, gdzie dąb czerwony zaczyna samodzielnie odnawiać się pod okapem drzewostanu i tworzyć zwarte młode pokolenie. Jego żołędzie są również przenoszone przez rodzime zwierzęta, co ułatwia rozprzestrzenianie poza miejsce pierwotnego nasadzenia.

Według GDOŚ zbiorowiska zdominowane przez dąb czerwony mogą zatracać swoją charakterystyczną strukturę florystyczną, a zmiana składu roślinności pociąga za sobą zmiany funkcjonowania całego ekosystemu.

Robinia akacjowa — po ścięciu problem może nie zniknąć

Robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia) jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych obcych drzew w Polsce. Często potocznie nazywamy ją „akacją”, choć botanicznie należy do rodzaju robinia.

Pochodzi z Ameryki Północnej. W Polsce jest obecna od początku XIX wieku, a według danych GDOŚ w leśnictwie była wykorzystywana już od 1860 roku.

Robinia ma wiele cech, które przez lata czyniły ją atrakcyjną: szybko rośnie, dobrze radzi sobie na trudnych terenach, była wykorzystywana w rekultywacji i jest cenioną rośliną miododajną.

Jednocześnie ma wyjątkowo silny system korzeniowy i tworzy liczne odrosty korzeniowe. Oznacza to, że samo usunięcie pnia nie zawsze kończy problem — z systemu korzeniowego mogą wyrastać kolejne pędy.

GDOŚ podaje, że już w pierwszej połowie XX wieku zauważano utrudnienia, jakie robinia powodowała przy odnawianiu lasu po wyrębie jej drzewostanów. W XXI wieku zrezygnowano z jej uprawy na terenach leśnych.

Niecierpek drobnokwiatowy — mały, ale bardzo skuteczny

Nie wszystkie rośliny zmieniające leśne runo są dużymi drzewami czy krzewami. Dobrym przykładem jest niecierpek drobnokwiatowy (Impatiens parviflora).

Pochodzi z Azji Środkowej. Do Europy trafił przez ogrody botaniczne, a do Polski został wprowadzony w połowie XIX wieku. W drugiej połowie XX wieku jego ekspansja przyspieszyła.

Dziś spotykamy go przede wszystkim w żyznych lasach liściastych, na skrajach lasów i przy leśnych ścieżkach. W odpowiednich warunkach może tworzyć rozległe, zwarte populacje.

GDOŚ wskazuje, że niecierpek drobnokwiatowy może wypierać rodzime gatunki runa oraz wpływać na fizyczne, chemiczne i biologiczne właściwości gleby.

Co ciekawe, nasiona tej niewielkiej rośliny mogą być przenoszone między innymi z wodą, ziemią i materiałem roślinnym, a także przez zwierzęta. To pokazuje, że do rozprzestrzeniania gatunku nie potrzeba efektownych owoców ani wielkich nasion.

Klon jesionolistny — szczególny problem dolin rzecznych

Kolejnym przybyszem z Ameryki Północnej jest klon jesionolistny (Acer negundo).

Pierwszą obserwację tego gatunku w środowisku przyrodniczym Polski odnotowano w 1899 roku. Jego wyraźna ekspansja rozpoczęła się jednak przede wszystkim po 1950 roku, szczególnie w dolinach dużych rzek.

Klon jesionolistny bardzo łatwo wymyka się z uprawy. Jego nasiona mogą rozprzestrzeniać się zarówno z wiatrem, jak i z wodą.

Szczególnie istotny jest jego wpływ na lasy łęgowe — cenne zbiorowiska związane z dolinami rzek. GDOŚ wskazuje, że gatunek jest zdolny do wypierania rodzimych roślin drzewiastych i zielnych oraz może powodować znaczące zmiany w strukturze takich zbiorowisk.

Dlaczego gatunek inwazyjny wygrywa

Nie ma jednej cechy, która czyni roślinę skutecznym „najeźdźcą”. Najczęściej działa cały zestaw właściwości.

Jedne gatunki produkują ogromną liczbę nasion. Inne są skutecznie rozsiewane przez wiatr, wodę lub zwierzęta. Jeszcze inne błyskawicznie regenerują się z korzeni albo dobrze znoszą warunki, z którymi gorzej radzą sobie rodzime rośliny.

Jeżeli taki gatunek trafi w sprzyjające miejsce — na skraj lasu, odsłoniętą powierzchnię, teren zaburzony albo do doliny rzeki — może rozpocząć szybkie zwiększanie swojego zasięgu.

Z czasem problemem staje się nie tylko konkurencja o przestrzeń. Gęsty podszyt może ograniczać światło docierające do runa, niektóre gatunki zmieniają właściwości gleby, a zwarte populacje utrudniają kiełkowanie i wzrost rodzimych roślin.

Dolny Śląsk też mierzy się z tym problemem

Gatunki obce i inwazyjne nie są abstrakcyjnym problemem dotyczącym odległych części Polski.

Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska we Wrocławiu prowadzi działania związane z inwentaryzacją inwazyjnych gatunków obcych w rezerwatach przyrody województwa dolnośląskiego.

Oprócz gatunków objętych szczególnymi regulacjami prawnymi RDOŚ wskazuje również gatunki mające istotne znaczenie lokalne i ponadregionalne. Wśród nich wymieniane są nawłocie, czeremcha amerykańska i robinia akacjowa.

To ważne również z punktu widzenia odbudowy lasów. Posadzenie rodzimych drzew to dopiero początek. Jeśli teren jest silnie opanowany przez ekspansywny gatunek obcy, młode sadzonki mogą od pierwszych lat zmagać się z dodatkową konkurencją.

Czy każdą obcą roślinę trzeba usuwać?

Nie. I właśnie dlatego rozpoznanie gatunku jest tak ważne.

Samo pochodzenie spoza Polski nie jest wystarczającym powodem, żeby uznać roślinę za zagrożenie. Co więcej, różne gatunki mają różny stopień inwazyjności, różne siedliska i wymagają odmiennych metod postępowania.

Niektórych roślin nie da się skutecznie ograniczyć przez proste wycięcie. Dobrym przykładem jest czeremcha amerykańska: Lasy Państwowe zwracają uwagę, że mechaniczne ścinanie może pobudzać ją do tworzenia nowych odrośli.

Dlatego w cudzym lesie czy na terenie chronionym nie powinniśmy samodzielnie rozpoczynać „walki z inwazją”. Działania ograniczające powinny być dostosowane do gatunku i prowadzone przez zarządcę terenu lub specjalistów.

Co możemy zrobić sami

Najważniejsza jest profilaktyka. Lasy Państwowe podkreślają, że człowiek pozostaje jednym z głównych czynników rozprzestrzeniania gatunków obcych.

Dlatego nasze codzienne decyzje naprawdę mają znaczenie.

Rodzimy las to sieć zależności

Dlaczego właściwie tak bardzo zależy nam na zachowaniu rodzimych gatunków?

Bo las nie jest kolekcją pojedynczych roślin. Drzewa, krzewy, runo, grzyby, owady, ptaki i mikroorganizmy tworzą sieć zależności budowaną przez bardzo długi czas.

Kiedy jeden silnie ekspansywny gatunek zaczyna dominować, nie zmienia tylko listy roślin występujących na danym terenie. Może zmienić dostępność światła, skład runa, warunki glebowe i możliwość naturalnego odnawiania się drzew.

Dlatego przy odbudowie lasu nie wystarczy zapytać: „ile drzew posadziliśmy?”. Trzeba również pytać: „jaki ekosystem chcemy pozostawić po sobie za kilkadziesiąt lat?”

Czasem ochrona lasu oznacza posadzenie drzewa. Innym razem — niedopuszczenie, by gatunek, który znalazł się tu dzięki człowiekowi, zajął miejsce całej grupy rodzimych roślin.